Dit artikel werd geschreven door Sylvia Avontuur en verscheen in nummer 31 op pagina's 14 en 15.Bestel dit nummer in onze winkel
[onderaan dit artikel vind je een update uit 2025]
Oorlog, natuurrampen zoals aardbevingen, overstromingen en branden, hongersnood, religieuze botsingen, politieke vervolging en corruptie. Er zijn zoveel redenen voor mensen om te vluchten dat de cijfers van massamigratie blijven stijgen. Daarbovenop komt de verwachting dat door klimaatverandering gebieden onleefbaar worden. Hoe kan permacultuur worden ingezet om vluchtelingen en migranten te helpen aan een beter bestaan?
Doel van de opleiding
De Lerarenopleiding permacultuur (Training Permaculture Teachers ofwel TPT) is opgezet door de gerespecteerde docent Rosemary (Rowe) Morrow. De laatste jaren is Rowe heel actief in het onderwijzen van PDC's (Permaculture Design Courses) in vluchtelingenkampen. Worstelend met het gebrek aan (goede) vertalers, ondervond ze dat het effectiever is om leraren te gaan opleiden die de lokale taal spreken. Samen met Alfred Decker richtte ze daarom de TPT4R op (Training Permaculture Teachers with Focus on Refugees). Via een inzamelingsactie werd er geld bijeengebracht om zestien beurzen te creëren voor migranten met ervaring in permacultuur.
Deelnemers en motivatie
Naast drie begeleiders waren er deelnemers uit Kameroen, Gambia, Afghanistan, Koerdistan, Israël, de Verenigde Staten, Zweden, Australië, Finland, Engeland, Nederland en Duitsland. In totaal een groep van vierentwintig studenten.
Mijn motivatie om deel te nemen was de oproep voor solidariteit. Zorg voor de mens betekent onder andere volledige mensenrechten voor alle vluchtelingen. Permacultuur kan veel bieden bij het vinden van praktische oplossingen, zoals hulp om meer zelfvoorzienend te worden en veerkracht op te bouwen, of bij de opbouw van een gemeenschap vanuit sociale permacultuur.
Op de eerste ochtend van de cursus voegde Rowe zich virtueel bij de groep vanuit Australië met de vraag: "Waarom ben je hier?"
Iryna Kazakova, die met drie andere Oekraïense vrouwen aanwezig was, reageerde: "Onze missie is om permacultuur onder zoveel mogelijk mensen te verspreiden. Het is heel praktisch voor degenen die door bombardementen de stad zijn ontvlucht, nu ze onverwacht op het platteland terecht zijn gekomen en niet weten wat ze met het nieuwe 'aardse geluk' kunnen doen. Hopelijk kunnen we na de overwinning permacultuur gebruiken om meer groene ruimte te creëren bij de wederopbouw van onze steden."
Enkele voorbeelden uit de opleiding
Rowes lerarenopleidingscurriculum bestaat uit zes dagen. Aan deze ‘4R’ (for Refugees) cursus werd een dag toegevoegd om ook tijd te hebben voor onderwerpen als ecofeminisme.
Er werden veel praktische tips gedeeld. Bijvoorbeeld het laten ervaren dat in een kring zitten het beste is voor niet-formeel leren. Je ziet dan iedereen. Niet-formeel onderwijs gaat uit van het idee dat we allemaal leraren en leerlingen zijn. Heel participatief doordat de leraar maximaal 30% van de tijd aan het woord is.
We deden spelletjes om energie op te wekken en er werd veel gebrainstormd en gereflecteerd.
Elke dag kregen we de opdracht een les voor te bereiden om onze onderwijsvaardigheden te oefenen. Door deze korte lessen ontwikkelden we ons zelfvertrouwen. We begonnen met vijftien minuten lesgeven aan een paar mensen en tegen het einde van de cursus gaven we een groepspresentatie van veertig minuten voor de hele klas.
De les van Sonita over dekolonisatie van de geest was zeer relevant. Een voorbeeld: permacultuur kan worden gezien als een vorm van kolonialisme, omdat het kennis heeft ontleend aan inheemse culturen. Nu wordt die kennis in een andere vorm gepresenteerd: de mondelinge tradities zijn geschreven en gekaderd in een permacultuurontwerp. Voor sommige migranten zit de inheemse wijsheid nog steeds diep ingebakken in hun cultuur. Holistisch denken en leven in gemeenschap is hun natuurlijke aard. Er is geen scheiding. De functionele ontwerpbenadering kan voor hen te rigide aanvoelen. Joshua Konkankoh, een stamhoofd uit Kameroen legde mij uit hoe design ook gezien kan worden als een manier van de mens om de natuur te beheersen. Zo’n ontwerp mist bezieling.
De voertaal
De wereld van permacultuur is dominant wit en de voertaal is doorgaans Engels, de taal van de koloniaal en historische onderdrukker, waarbij de persoon die Engels als moedertaal spreekt, meer macht heeft. Dit kan worden gezien als een vorm van elitarisme. Iemand kan op school een trauma hebben opgelopen omdat hij werd geslagen omdat hij geen Engels sprak. Het is belangrijk om je bewust te zijn van al deze verschillende factoren. Om barrières te doorbreken, kan het goed zijn om mensen aan te moedigen hun moedertaal te spreken of om leermethodes uit andere culturen over te nemen. Denk aan rituelen, dansen, het lezen van een gedicht of het schrijven van een lied over het creëren van een tuin. Zo deed ik een les met James uit Gambia, in de vorm van het vertellen van verhalen, waarbij hij een denkbeeldige open haard voorbereidde en een verhaal uit zijn jeugd vertelde in verband met eten en gezondheid.
Een andere oefening was het tekenen van een ‘rivier van het leven’ om zo de persoonlijke reis, inclusief permacultuurhoogtepunten over te brengen. Het aanhoren van alle problemen die deelnemende vluchtelingen ondervonden door bureaucratie, gaf me een enorm gevoel van schaamte over hoe oneerlijk en ineffectief ons huidige systeem is. Ik realiseerde me ook dat we in Europa vaak maar één kant van het verhaal horen. Het horen van deze verhalen uit de eerste hand, ongefilterd, had veel impact op mij.
Op de laatste dag, toen Rosemary weer bij ons kwam via een videogesprek, vond ik het nog moeilijk om haar vraag concreet te beantwoorden. Wellicht zou ik om te beginnen mijn kennis in marketing kunnen gebruiken om vluchtelingen te helpen bij het vinden van manieren om opbrengst te genereren. Ook vanuit communicatieperspectief zou ik kunnen bijdragen om het bewustzijn te vergroten rondom wellicht het achterliggende probleem van migratie: onze scheiding van de natuur en van elkaar. Ondanks de schijnbare complexiteit bij het oplossen van problemen als deze, moet de oplossing toch voortkomen uit het besef dat we verenigd zijn, samen één.
bluemountainspermacultureinstitute.com.au
Twee jaar later: artikel over vluchtelingen en permacultuur nog steeds actueel
In november 2023 verscheen het artikel over de Permacultuur Docentenopleiding voor Vluchtelingen. Nu dit verhaal online beschikbaar komt, is de boodschap helaas actueler dan ooit. Wereldwijd zijn er momenteel meer dan 117 miljoen mensen op de vlucht -- een stijging van bijna 20% in slechts twee jaar tijd. Oorlogen blijven woeden, en klimaatverandering dwingt steeds meer mensen hun land te verlaten door droogte, overstromingen en extreme weersomstandigheden.
Tegelijkertijd groeit gelukkig ook het bewustzijn rond dekolonisatie en het luisteren naar inheemse kennis. Ik raad iedereen aan de prachtige documentaire 'Ondersteboven' te kijken, waarin Waldemar Torenstra door Afrika reist. Ook zijn podcast bij Voedsel uit het Bos raakt precies de juiste snaar -- hij bespreekt wat ik ontdekte tijdens mijn contact met Afrikaanse vluchtelingen: dat de geschiedenis ons veel mooiere verhalen vertelt dan de werkelijkheid was, en dat niet alles wordt verteld. Over verschrikkelijke burgeroorlogen veroorzaakt door kolonisatie horen we bijvoorbeeld weinig.
In lijn met het permacultuurconcept "het probleem is de oplossing" ben ik verheugd dat ik de komende tijd mijn communicatiekennis mag inzetten voor een bijzonder nieuw project. Joshua Konkankoh, de Kameroense elder die centraal stond in het artikel, heeft in Burgau (Portugal) land gevonden voor het African Peace Village project. Joshua's ecodorp in Kameroen werd vernietigd door oorlogsgeweld. Nu brengt hij zijn ancestrale kennis over regeneratieve landbouw, gemeenschapsopbouw en Ubuntu-filosofie van Zuid naar Noord -- een geschenk aan zijn nieuwe thuisland Portugal.
Het project gaat over wederzijdse uitwisseling: terwijl Joshua zijn wijsheid deelt, wordt het land hersteld door het restaureren van oude ruïnes en traditionele waterwerken. Ubuntu-filosofie -- "ik ben omdat wij zijn" -- wordt levend gemaakt door het land te verzorgen en elkaar te verzorgen in één beweging.
Dit is geen verhaal van hulp verlenen, maar van samen leren en bouwen. Van erkennen dat wijsheid over veerkracht, gemeenschap en harmonie met de aarde juist bij degenen ligt die crises hebben doorstaan. Vluchtelingen als Joshua zijn geen slachtoffers die onze hulp nodig hebben - zij zijn leraren die ons kunnen tonen hoe we de klimaat- en sociale crises van onze tijd het hoofd kunnen bieden.
Sylvia Avontuur